Bildiri Konusu:Özel Yetenekli Bireylerin Eğitimi


İki Kere Farklı Bireylerin Sözeylem Kavrama Ve Üretme Becerisi: Bir Dizi Karakterinin Analizi
Dilbilimin alt disiplini olan edim bilim, belirli bir bağlamda sözce üretirken konuşmacıların niyetleri de dahil olmak üzere iletişimde dil kullanımını inceler (Leech, 1983; Yule, 2020). Edim bilimin temel başlıklarından biri olan Sözeylem Kuramı, bireyin sözlerinin arkasındaki eylemi tanımlar, sınıflandırır ve bağlam içinde değerlendirir. Kurama göre, dil dünyayı betimleyen bir araçtan ziyade bir eylem biçimidir. (Collavin, 2011). Bir cümlenin arkasındaki gizil niyeti çözümleme “sözeylemi kavrama”; iletişim süreci içinde üretilen ifadeye dinleyici ya da okuyucudan beklenen eylemi yükleme ise “sözeylem üretme” becerisi olarak tanımlanabilir. Bu niyet doğrudan ifade edilebileceği gibi dolaylı da olabilir. Örnek diyalog incelenirse:
Salih: Telefonun yeni mi? Bakabilir miyim?
Cengiz: Tabi ki, al bak!
Salih: Hımm, bu telefonu çok mu aradın!
Diyalogda, “Bu telefonu çok mu aradın!” ifadesiyle, Salih’in, kelime anlamının ötesinde, Cengiz’in telefonunu beğenmediğini; hatta tonlama, jest ve mimik gibi parasodik unsurlarla alay ettiğini bile anlayabiliriz.
Öte yandan dil, sosyal bir olgudur ve toplumu oluşturan bireylerin sosyal ve duygusal gelişimleri üzerinde etkisi vardır (Botting ve Conti-Ramsden, 2010). Birey, etkileşim kurduğu kişinin düşüncesini anlamanın yanı sıra, arka plandaki niyeti, amacı ve beklenen eylemi de çözümleyerek ona göre harekete geçmek durumundadır. Benzer şekilde kendi isteklerini dile eylem olarak kodlayabilmelidir. Özellikle metafor, analoji, kinaye, şaka ve ironi gibi mecazi unsurlar barındıran dolaylı sözeylemlerin kavranması ve buna uygun eylem gerçekleştirilmesi önemli bir yetidir ve sosyal ve duygusal gelişimi derinden etkileyebilir.
Bu bildiride ulusal bir kanalda 11 bölümü yayımlanmış olan bir dizinin ana kahramanı iki kere farklı bir bireyin dil örneklerinden sözeylem kavrama ve üretme becerisinin analizi amaçlanmaktadır. Dizi karakteri, Asperger Sendromu tanısının yanı sıra tıp bilimine karşı yoğun ilgisi ve resim alanında özel yeteneği ile betimlenmektedir. Çalışmanın yöntemi, söylem analizine dayalı çoklu durum çalışmasıdır (Şen ve Yıldırım, 2019). Karakterin diyalogları, çoklu bağlam ve paydaşları çerçevesinde analiz edilecektir. Analiz aracı olarak araştırmacı tarafından geliştirilen yapılandırılmış bir değerlendirme aracı kullanılacaktır. Araç ile dizi karakterinin paydaşı olduğu iletişim süreçlerinden diyaloglar toplanarak barındırdığı sözeylemin türü, içerdiği niyet/amaç, duygu ve karakterin sözeylemi kavrama/üretme becerisi analiz edilecek ve bireyin sözeylemleri kavrama ve üretme becerisinin sosyal ve duygusal gelişimine etkisi bulgular ve dizideki yansımaları çerçevesinde değerlendirilecektir. Kurgusal içeriğin kanıtlanmış gerçekle örtüşme düzeyi tartışılarak iki kere farklı bireylerin topluma anlatılması ve farkındalık oluşturması amacıyla kullanılması tartışılacaktır. Çalışma sonunda, iki kere farklı bireylerin günlük hayatta ailesi, arkadaşları; okulda öğretmenleri ve akranları ile iletişimde yaşadıkları sorunlara ilişkin örnek durumlar elde edilmesi ve bu durumların gerek aileler gerekse eğitim paydaşlarının bilgilendirilmesinde ve geliştirilecek müdahale programlarında örnek olay olarak kullanılması beklenmektedir.
KAYNAKLAR
Botting, N., & Conti-Ramsden, G. (2010). The role of language, social cognition, and social skill in the functional social outcomes of young adolescents with and without a history of SLI. British Journal of Developmental Psychology, 26, 281-300. https://doi.org/10.1348/026151007X235891
Collavin, E. (2011). Speech Acts. In Wolfram Bublitz & N. R. Norrick (Eds.), Foundations of pragmatics (pp. 373-396). De Gruyter Mouton.
Leech, G. N. (1983). Principles of pragmatics. Longman.
Şen, S., & Yıldırım, İ. (2019). Eğitimde araştırma yöntemleri. Nobel.
Yule, G. (2020). The study of language (7th Edition ed.). Cambridge University Press.
Anahtar Kelimeler: İki kere Farklılık, Sözeylem Becerisi, Söylem Analizi, Sosyal-Duygusal Gelişim