Bildiri Konusu:Erken Müdahale ve Erken Çocuklukta Özel Eğitim


Sosyal ve Araçsal Amaçlı Katılım: Otizmli Küçük Çocuklar ve Ebeveynleri
36 aydan küçük otizmli üç çocuğun anneleri ile etkileşimleri sırasında sosyal amaçlı katılımlarını destekleyen ve engelleyen etmenler çoklu olgu çalışmasıyla incelenmiştir. Kullanılan veriler, 12-36 aylık otizmli çocukların sosyal iletişim becerilerini geliştirmek için tasarlanmış ebeveyn aracılı erken müdahale program örneği Ortak Dikkat Aracılığıyla Öğrenme’den (ODAÖ) (Schertz ve Odom, 2007; Schertz vd., 2018) seçilmiştir. Araştırmacı, amaçlı örnekleme (Patton, 2002) kullanarak toplam katılımcılar (yirmi üç ebeveyn-çocuk çifti) havuzundan otizmli üç küçük çocuğu ve annelerini seçmiştir. Çalışmada kullanılan birincil ve ikincil veri kaynakları da seçilen ebeveyn-çocuk çiftlerine aittir. Birincil veri kaynağı ebeveyn-küçük çocuk etkileşim videolarıdır (toplam dokuz ebeveyn-çocuk etkileşim videosu, her biri on dakika, her bir ebeveyn-çocuk çifti için otuz dakika, toplamda doksan dakika). İkincil veri kaynakları ise her bir ebeveyn-çocuk etkileşim videosuna karşılık gelen yazılı biçimdeki müdahale koordinatörü (MK) haftalık seans notları ve haftalık video yansıtma notlarıdır.
Etkileşim videolarının deşifresini nitel araştırmalarda tecrübeli bir doktora öğrencisi yaptı. Araştırmacı ve başka bir doktora öğrencisi birincil ve ikincil veri dökümlerine tematik analiz (Braun ve Clarke, 2006; Boyatzis, 1998; Saldana, 2016) uyguladı. Sosyal ve araçsal amaçlı katılım tanımları haricinde, açık uçlu kodlamalar (open coding) yaparak (Saldana, 2013; Yin, 2016) iki ana tema elde ettiler. Birinci tema ‘Sosyal katılımı kolaylaştıran başlatma ve cevap verme davranışları’ olarak tanımlanmıştır ve ilk araştırma sorusuna (Otizmli küçük çocukların ebeveynleri ile etkileşimleri sırasında sosyal katılımı destekleyenler nelerdir?) cevap vermektedir. İkinci tema ‘Anlamlı sosyal katılımla sonuçlanmayan yönerge ve rica içeren davranışlar’ ise ikinci araştırma sorusuna (Otizmli küçük çocukların ebeveynleri ile etkileşimleri sırasında sosyal katılımı engelleyenler nelerdir?) cevap vermektedir.
Ebeveynlerin öğretim ve kontrol amaçlı yönergeler içeren davranışları ile otizmli küçük çocukların isteklerinin karşılanması için gösterdikleri rica içeren davranışlar araçsal amaçlı katılım ile sonuçlanmıştır. Etkileşim partnerinin sırf sosyalleşmek amaçlı başlattığı davranışa diğer etkileşim partnerinin de aynı amaçla cevap vermesi ile sosyal amaçlı katılımın kurulabildiği görülmüştür. Bulgular göstermiştir ki, sosyal amaçlı katılım küçük çocuğun ilgi alanı üzerine kurulduktan sonra yalnızca her iki tarafın süregelen sosyal cevapları ile devam edebilmiştir. Bu sırada her iki tarafın cevaplarının biçimlerinin değiştiği, sürekli birbirlerinin cevaplarını etkilediği, sosyal amaçlı katılım resminin sabit olmadığı ve bir devinim içerdiği gözlemlenmiştir. Ayrıca böyle anlarda (sırf sosyalleşmek amaçlı katılım durumlarında) iletişim partnerlerinde tebessüm etmek ve gülmek gibi keyif aldıklarını gösteren bulgulara rastlanmıştır.
Sosyal amaçlı katılım içeren anlardan bazılarında birlikte gülmek ve kahkaha atmak gibi keyif alındığının işaretleri gözlemlenmiştir. Böyle anların sayısı ve süresinin artırılabilmesi için, otizmli küçük çocuğun keyif alması ve eğlenmesi gibi sosyal motivasyonlara odaklanmak verimli olabilir. Bu nedenle erken müdahale uygulayıcılarına ve ebeveynlere küçük çocuklarla etkileşimleri sırasında neşe duygusunu teşvik etmeleri tavsiye edilebilir. Ayrıca sosyal amaçlı katılımlarda küçük çocukların ilgi alanlarının ani değişikliklikler gösterdiği (“Cee” oyunu oynamaya başladıktan sadece 20 saniye sonra kovalamaca oyunu oynamayı istemek gibi) de görülmüştür. Bu nedenle uygulayıcılara ve ebeveynlere sosyal katılımı sürdürebilmeleri için esnek olmaları hatırlatılatılabilir (Crawford ve Weber, 2016). Gelecekteki çalışmalarda babalar da etkileşime dahil edilerek sosyal amaçlı katılım örneklerinde değişiklik olup olmadığı incelenebilir. Hem annelere hem de babalara otizmli küçük çocukları ile etkileşimde iken aktif katılımın ne olduğunu gösteren somut örnekler sunularak, bu noktada ortak bir payda sağlanabilir.

Anahtar Kelimeler: otizm, erken müdahale, sosyal katılım, ebeveyn, nitel çalışmalar