Bildiri Konusu:Özel Eğitimde Tanılama ve Değerlendirme


Formel Olmayan İletişim Becerileri Envanteri Dikkati Yöneltme Becerilerinin Analizi
İletişim becerileri dilin geliştirilmesinde temel görev görmektedirler. Çocuklarda erken çocukluk döneminde dil ve iletişim becerilerinin gelişimini inceleyen araştırmacılar iletişim becerilerini; iletişimsel amaçlar, dikkati yöneltme, sıra alma, taklit ve sohbet olarak sınıflamaktadırlar.
Dil ve iletişim gelişiminde temel becerilerden birisi olan dikkati yöneltme becerileri iletişimi başlatan ilk kıvılcım gibidir. Kişilere, varlıklara, olaylara dikkat yöneltmek etkileşim içerisine girebilmenin, iletişim kurabilmenin temel adımıdır. Dikkati yöneltme becerileri rastgele bakıştan farklıdırlar; amaçlı, farkındalıklı bakışlardır. Çocuklar kendilerine yöneltilen dikkat içeren bakışlara karşı duyarlıdırlar ve bu bakışların iletişim niyeti olduğunun farkındadırlar. Aynı şekilde kendileri de iletişim niyetleri ile dikkatlerini yöneltmektedirler.
Bilişsel gelişimle yakından ilişkili olan dikkati yöneltme becerileri; bakış yöneltme, göz göze gelme, ortak bir şeye bakma, bakışlarını kaydırma gibi becerileri içermektedir. Başlangıçta yalnızca bakışlarını yönelten çocukların, zamanla ustalaşarak iletişim eşi ve nesne arasında bakışlarını kaydırabilir hale gelmektedirler. Dikkati yöneltme becerileri, tipik gelişim gösteren çocuklarda erken çocukluk döneminde büyük oranda kazanılmaktadır. Özel gereksinimli çocuklarda ise dikkati yöneltme becerilerinde sorun yaşayan çocukların olabildiğince erken dönemde belirlenip uygun eğitimlerle desteklenmesi gerekmektedir. Uygun eğitimin ilk basamağı kapsamlı bir değerlendirmedir.
İletişim becerilerinin değerlendirilmesinde formel ve formel olmayan ölçme ve değerlendirme yöntemlerinin kullanıldığı görülmektedir. Ülkemizde çocuklarda dil ve iletişim becerilerine ilişkin yapılan araştırmalarda formel ölçme ve değerlendirme yöntemine dayalı araçların kullanıldığı, sürecin dikkate alınmadığı görülmektedir. Ancak söz konusu dil ve iletişim gelişimi olduğunda yapılacak olan değerlendirmelerde sürecin de sonuç kadar önem kazandığı bir gerçektir. Sürecin ele alınması daha sonra planlanacak olan öğretim programı konusunda uzman veya öğretmene yol gösterici nitelik taşımaktadır. Envanterler formel olmayan ölçme ve değerlendirme yöntemlerinin tekniklerinden biri olarak süreç değerlendirmesine olanak sağlamaktadır. Bu nedenlere bağlı olarak İkinci yazar danışmanlığında birinci yazarın doktora tezi kapsamında ana dili Türkçe olan 0-5,11 yaş arası çocukların iletişim becerilerinin ölçme ve değerlendirilmesini sağlayan geçerli, güvenilir ve kullanışlı Formel Olmayan İletişim Becerileri Envanteri (FOİBE) geliştirilmiştir. FOİBE, çocukların iletişim becerilerine ilişkin çeşitli bağlamlardaki doğal etkileşimlerinden alınan kapsamlı ve doğru örneklerle çocukların iletişim becerilerindeki güçlü ve zayıf yönlerini ortaya koymayı amaçlayan, alanyazınla örtüşür şekilde; dikkati yöneltme becerileri, taklit, sıra alma, iletişimsel işlevler ve sohbetin yapısı, işlevi becerilerine ilişkin kontrol listelerinden oluşan bir ölçme aracıdır. FOİBE ile 3-5,11 yaş arası koklear implant kullanan işitme kayıplı ve normal işiten çocukların iletişim becerilerinin incelenmesi ve iletişim becerileriyle ilişkili değişkenlerin belirlenmesi çalışması yapılmıştır. FOİBE kapsamında verilerin çeşitli bağlamlarda doğal etkileşimlerden elde edilmesine bağlı olarak çocukların işlevsel iletişim becerilerinin, kapsamlı bir şekilde değerlendirilmesi mümkün olabilmektedir. Buna bağlı olarak dikkati yöneltme becerileri özelinde de işlevsel ve kapsamlı bir değerlendirme yapılabilmektedir. Ayrıca dikkati yöneltme becerilerinin örneklendirilebilmesi sayesinde öğretmenlere, ailelere, uzmanlara eğitim planlarının geliştirilmesi, uygulanan eğitim programlarının etkililiğinin incelenmesi için geçerli, güvenilir veriler sağlamaktadır.
Yukarıda belirtilen nedenlere bağlı olarak bu sununun amacı geliştirilen FOİBE yönergesine uyularak toplanan, dikkati yöneltme becerilerine ilişkin veri toplama ve analiz etme sürecini video örnekleriyle birlikte açıklamaktır.
Anahtar Kelimeler: Dikkati yöneltme becerileri, İletişim becerileri, Formel Olmayan İletişim Becerileri Envanteri.