Bildiri Konusu:Bilimsel Dayanaklı Uygulamalar/Etkili Uygulamalar


Zihinsel Yetersizliği Olan Çocuklar ve Gençler İçin Kanıta-Dayalı Uygulamalar*
Zihinsel yetersizlik, bireylerin hem eğitim hem de günlük yaşamını önemli ölçüde etkileyen ve bu etkinin en az düzeyde kalmasını sağlamak için ek önlemler almayı gerektiren bir yetersizlik türüdür (AAIDD, 2022). Uluslararası yaygınlık araştırmalarına göre, küresel nüfusun yaklaşık %1’ini zihinsel yetersizliği olan bireylerin oluşturduğu tahmin edilmektedir (Maulik vd., 2011). Yasal gereklilikler doğrultusunda zihinsel yetersizliği olan bireylere tam bir eğitim fırsatı sunmak ve bağımsız şekilde yaşamlarını sürdürmelerini sağlamak, özel eğitimin temel amaçları arasında yer alır (Browder ve Spooner, 2011). Bu amaç, eğitim hizmetlerinin en iyi şekilde nasıl sunulacağı konusunu öncelikli hale getirmektedir.

Tüm öğrenciler için kanıta-dayalı uygulamalarla hizmet almak önemli bir hak olmakla birlikte, yetersizliği olan öğrenciler, uygulamada araştırma bulguları arka plana atılan ve kanıt dayanağı olmayan müdahalelere en çok maruz kalan gruplardan biridir (Jones, 2009). Öğrencilerin en üst yararının gözetildiği eğitim sisteminde, zihinsel yetersizliği olan öğrenciler için en iyi çıktılara ulaşabilmek amacıyla kanıta-dayalı uygulamaları belirlemek ve kullanmak oldukça önemlidir. Kanıta-dayalı uygulamalar (KDU), hedeflenen alanda öğrenci çıktılarını geliştirmek üzere uygulanan, etkili olduğu çok sayıda yüksek kaliteli tam-deneysel ya da yarı-deneysel araştırmalarla ortaya konan müdahale ya da uygulamalardır (Cook ve Cook, 2013). Bu araştırmanın amacı; zihinsel yetersizliği olan 0-22 yaş arası çocuklar ve gençler için KDU’ları, aynı zamanda da umut vadeden ya da kanıt dayanağı olmayan uygulamaları belirlemektir.

Araştırma amacına ulaşmak üzere araştırma yöntemi olarak sistematik derleme ve meta-analiz kullanılmıştır. Araştırmada 100 yıllık (1921- 2020) zaman diliminde yapılmış ve hakemli bilimsel dergilerde yayımlanmış çalışmalar incelenmiştir. Kapsama alınacak çalışmaları belirlemek amacıyla veri tabanlarında kapsamlı bir elektronik arama yapılmıştır. Ulaşılan 49.147 çalışma, dahil etme ve dışlama ölçütleri dikkate alınarak ön eleme sürecinden geçirilmiştir. Ön eleme sürecinde 45.742 çalışma dahil etme ve dışlama ölçütlerini karşılamadığı için elenmiştir. Ölçütleri karşılayan 2.470 tek-denekli deneysel, 885 grup-deneysel ve 50 karma yöntem araştırması, What Work Clearinghouse (WWC) tarafından belirlenen desen standartları doğrultusunda değerlendirilmiştir. Değerlendirme sonucunda desen standartlarını karşılayan ya da koşullu karşılayan 717 çalışma için kalite değerlendirmesi yapılmıştır. Kalite değerlendirmesinde Horner ve diğerleri (2005) tarafından geliştirilen 21 maddelik kalite göstergelerinin uyarlaması kullanılmıştır. Kalite değerlendirmesinden geçen tek-denekli deneysel çalışmalar için görsel analiz yapılmış ve elde edilen 300 çalışma, çeşitli değişkenlere göre betimsel olarak analiz edilmiştir. Bu adımda, çalışmalardaki bağımsız değişkenlere yönelik içerik analizi yapılarak aynı/benzer uygulamalar bir araya getirilmiştir. Daha sonra bu uygulamaların kanıta-dayalı olma durumu değerlendirilmiştir. Bu amaçla, Ayrıcalıklı Çocuklar Konseyi (Council for Exceptional Children [CEC]) tarafından geliştirilen ölçütlerin uyarlaması kullanılmıştır. Bir müdahalenin KDU olabilmesi için (a) çalışma sayısı, (b) katılımcı sayısı ve (c) coğrafi bölge ölçütlerini karşılaması gerekir.

Yapılan tüm değerlendirmeler sonucunda CEC’nin ölçütlerini karşılayan 17 uygulamanın zihinsel yetersizliği olan bireylerin eğitiminde KDU, 19 uygulamanın ise umut vadeden uygulama olduğu ortaya konmuştur. Uygulamaların, hangi gelişim alanı ve yaş grubuna yönelik kanıt sağladığı belirlenmiştir. KDU olduğu belirlenen uygulamalar için genel etki büyüklükleri hesaplanmıştır. Araştırmanın her bir adımı, en az iki araştırmacı tarafından eş zamanlı; ancak birbirinden bağımsız olarak gerçekleştirilmiş ve elde edilen kodlayıcılar arası güvenirlik katsayıları raporlanmıştır.

*Bu bildiri, TÜBİTAK 1001-Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Projelerini Destekleme Programı tarafından desteklenen, 120K852-Zihin Yetersizliği Olan Çocuklar ve Gençler İçin Kanıta-Dayalı Uygulamalar: Saptanması ve Kullanılması isimli projeden üretilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Zihinsel yetersizlik, Kanıta-dayalı uygulama, Sistematik derleme ve meta-analiz, Tek-denekli deneysel araştırmalar, Grup-deneysel araştırmalar