Bildiri Konusu:Özel Gereksinimli Yetişkin Bireylerin Eğitimi/İstihdam


Özel Gereksinimli Bireylerin Ortaöğretimden Meslek Hayatına Geçiş Sürecinin İncelenmesi
Alan yazında yapılan “geçiş” tanımlarına baktığımızda tanımlarda değinilen ortak noktanın; geçişin ortam, durum, rol, etkinlik, program değişimi gibi bir değişim içermesi ve hayat boyu devam ettiğinin vurgulanması olduğunu görebiliriz. Okul sonrası meslek hayatına geçiş; mezuniyet noktası olan lise, ardından ortaöğretim sonrası sunulan eğitim veya yetişkin hizmetleri, bireyin istihdamına yönelik hizmetler/harcamalar ve bireyin istihdamdaki ilk yıllarını da içine alan geniş bir yelpazeye sahip sonuç odaklı bir süreçtir. Ortaöğretim ve ortaöğretim sonrası sürecini başarılı şekilde geçirmek aile, okul personeli, akranlardan gelebilecek çeşitli oranlarda yardımı içermektedir. Yapılan çalışmalar; özel gereksinimli öğrencilerin, normal gelişim gösteren akranlarına göre ortaöğretim sonrası eğitime katılım, çalışma/iş hayatına katılım, toplumsal yaşam ve bağımsız yaşama geçme oranlarının daha düşük olduğunu göstermiştir.
Bu araştırma ile; özel gereksinimli bireylerin okuldan meslek hayatına geçiş süreçlerini derinlemesine anlamak ve sürecin işleyişini ortaya koymak, aynı zamanda, özel gereksinimli bireylerin okuldan meslek hayatına geçiş sürecini okul yöneticisi, öğretmen, ebeveyn, özel gereksinimli birey ve işveren deneyimleri ve bakış açılarıyla incelemek amaçlanmıştır. Gerçekleştirilen çalışmayla; özel gereksinimli bireylerin okul yaşamından meslek yaşamına geçiş süreçlerinin betimlenmesiyle süreçte var olan iyi uygulamaların ortaya koyulmasının, süreçte var olan eksikliklerin ya da sorunların belirlenmesinin, sürecin iyileştirilmesine yönelik yapılan uygulamalara ve araştırmalara katkı sağlayacağı düşünülmektedir.
Özel gereksinimli bireylerin okuldan meslek hayatına geçiş süreçlerinin incelenmesini amaçlayan bu araştırma nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışmasının bir türü olan bütüncül tekli durum incelemesi olarak desenlenmiştir. Durum çalışması; güncel bir fenomenin doğal bağlamında birden çok veri kaynağına dayanarak araştırıldığı ampirik bir yöntemdir. Tek bir durumun tek bir analiz birimiyle ele alındığı durum incelemeleri “bütüncül tekli durum incelemesi” olarak adlandırılmaktadır. Araştırma katılımcıları araştırma amacına bağlı olarak özel gereksinimli bireylerin meslek hayatına geçiş sürecinde olmaları (12.sınıf) ve diğer paydaşların özel gereksinimli bireylerin okuldan meslek hayatına geçiş sürecine dahil olmaları gerekliliği sebebiyle ölçüt örnekleme yöntemi kullanılarak belirlenmiştir. Ölçüt örnekleme; stratejik ve amaçlı olarak bilgi açısından zengin durumları seçmek amacıyla kullanılan amaçlı örnekleme diğer adıyla yargısal örnekleme yöntemlerinden bazı ölçütleri karşılayan tüm durumların alınmasına dayanan örnekleme yöntemidir. Özel gereksinimli bireylerin okuldan meslek hayatına geçiş süreci; bu sürecin paydaşları olan 2 okul yöneticisi, 13 öğretmen, 9 ebeveyn, 9 özel gereksinimli birey ve 9 işverenin görüşleri, deneyimleri açısından ele alınmıştır. Alan yazında veri toplamak için; dokümanlar, arşiv kayıtları, mülakat, doğrudan gözlem, katılımcı gözlem ve çeşitli somut eserler gibi veri toplama kaynaklarının kullanılması önerilmektedir. Özel gereksinimli bireylerin okul yaşamından meslek hayatına geçiş süreçlerini sürecin paydaşlarının bakış açısıyla incelemek için yarı yapılandırılmış görüşmeler yoluyla araştırma verileri toplanmıştır. Verilerin analizi içerik analizi yöntemiyle gerçekleştirilmiştir.
Sonuç olarak özel gereksinimli bireylerin okuldan meslek hayatına geçiş sürecinin plansız ve tesadüfi olarak yürütüldüğü, süreçte paydaşlar arasında gerçekleştirilen iş birliklerinin işe yerleştirme sürecinde resmi prosedürlerin gerçekleştirilmesiyle sağlandığı ve yüzeysel bir iş birliğinin olduğu anlaşılmıştır. Özel gereksinimli bireylerin meslek hayatına geçiş sürecine dair sürecin paydaşlarının bilgilendirilmesine yönelik gereksinim araştırma sonucunda ortaya koyulmuştur. Özel gereksinimli bireylere karşı işveren ön yargıları ve toplumsal ön yargıların varlığı özel gereksinimli bireylerin meslek hayatına katılımı konusunda engel oluşturduğu anlaşılmıştır. Katılımcıların özel gereksinimli bireylerin geçiş süreçlerini iyileştirmeye ve istihdamlarını kolaylaştırmaya yönelik beklentilerini ve önerilerini dile getirdikleri görülmektedir.

Anahtar Kelimeler: Geçiş, Meslek hayatına geçiş, Özel gereksinimli bireyler, İşveren, Okul yöneticisi, Ebeveyn, Öğretmen