Bildiri Konusu:Özel Eğitimde Öğretmen Eğitimi


Öğretmen Adaylarının Kaynaştırma Eğitime ve Özel Eğitim Öğretmenliğine Yönelik Görüşlerinin İncelenmesi: Bir Karma Yöntem Araştırması
Bu araştırmada, Ordu Üniversitesi Eğitim Fakültesi’nde farklı lisans programlarında son sınıfa kayıtlı ve öğrenimine devam eden, Özel Eğitim ve Kaynaştırma dersi almış öğretmen adaylarının özel eğitime ilişkin öz yeterlikleri ile özel eğitim öğretmenliğine karşı tutumları arasındaki ilişkisinin belirlenmesi amaçlanmaktadır. Bu genel amaç doğrultusunda; kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla eğitim alan özel gereksinimli öğrencilerle karşılaşabilme ihtimali bulunan öğretmen adaylarının, özel eğitimin çeşitli konu alanlarına ilişkin öz yeterlik düzeylerinin belirlenmesi, özel eğitim öğretmenleriyle işbirliği içerisinde çalışmaya yönelik görüş ve tutumlarının belirlenmesi ve özel gereksinimli öğrenciye özgü eğitsel stratejilere ilişkin farkındalık düzeyinin saptanması hedeflenmektedir. Bununla birlikte öğretmen adaylarının özel eğitim öğretmenliği mesleğine yönelik tutumlarının da ortaya konulmuştur.
Araştırmanın amacına yönelik olarak araştırma yöntemi, karma yöntem araştırmalarından açıklayıcı ardışık desen olarak belirlenmiştir (Creswell, 2017). Açıklayıcı ardışık desende araştırmada ham veriler önce nicel ardından nitel veri toplama teknikleri ile toplanmaktadır. Nicel veriler ölçeklerle, nitel veriler görüşme, bilgi formu, öğretmen adaylarının transkripti ve araştırmacı günlükleri aracılığıyla toplanmıştır. Okul Öncesi, Sınıf, İlköğretim Matematik, Türkçe, Fen Bilgisi Öğretmenliği ile Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik bölümlerinden birine kayıtlı 4. sınıfta öğrenimine devam eden toplam 204 öğretmen adayı araştırmanın nicel kısmına katılmıştır. Bu aşamada, Öğretmen Adaylarının Kaynaştırma Eğitimine Yönelik Öz Yeterliklerini Belirleme Ölçeği (Teke & Sözbilir, 2021) ile Özel Eğitim Öğretmenliğine Yönelik Tutum Ölçeği (Küçüközyiğit, Altun-Könez & Yılmaz, 2017) kullanılmıştır. Ölçeklerden elde edilen verilerin betimsel analizi yapılmıştır. Ölçek toplam puanları arasındaki ilişki korelasyon katsayıları hesaplanarak incelenmiştir. Araştırmanın nitel kısmında ise ölçek analizleri sonuçlarına göre belirlenen ve araştırmaya katılmaya gönüllü olan 10 öğretmen adayıyla yarı-yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Nicel analiz sonuçlarına göre yarı yapılandırılmış görüşme formunda çeşitli düzenlemeler yapılmıştır. Nitel veri toplama teknikleri ile toplanan veriler, betimsel ve tümevarımsal olarak analiz edilmiştir.
Araştırmanın ilk aşamasındaki betimsel analiz sonuçlarına göre; kaynaştırma eğitimine yönelik öz yeterlik düzeyi ile Özel Eğitim Öğretmenliği mesleğine yönelik tutum arasında bir ilişki olduğu ortaya çıkmıştır. Ancak bu ilişkinin, her durumda doğru orantılı olduğunu belirtmek güçtür. Öğretmen adaylarının özel gereksinimli bireylerin eğitimindeki zorluğuna ilişkin farkındalıklarının yüksek olmasına bağlı olarak da düşük öz yeterlik sergiledikleri söylenebilir. Bulgudaki bu eğilim, görüşmelerden elde edilen verilerle de desteklenmektedir.
Bölümler bağlamında ölçek toplam puanları arasındaki ilişkiler incelendiğinde Okul Öncesi Öğretmenliği (OÖÖ) haricindeki bölüm katılımcılarının öz yeterlik düzeyleri ile tutumları arasında pozitif yönde anlamlı ilişkiler bulunmuştur. OÖÖ programındaki öğretmen adayları ile görüşme verilerinden, nicel bulguları açıklamada yararlanılmıştır. OÖÖ öğretmen adayları, Özel Eğitim Öğretmenliği mesleğine ilişkin olumlu tutuma sahip olduklarını ancak Özel Eğitim Öğretmeni olmada kendilerini daha az yeterli bulduklarını belirtmektedirler. Nedenler arasında özel gereksinimli öğrencilerin eğitimine yönelik mesleki yeterlikleri açısından kendilerini yetersiz bulmaları, öğretmenlik uygulaması dersinde karşılaştıkları olumsuz deneyimleri ve kişisel deneyimleri sayılabilir.
OÖÖ ile İlköğretim Matematik Öğretmenliği (İMÖ) gruplarının kaynaştırma eğitimine yönelik öz yeterlik toplam puanları karşılaştırıldığında, ortalamaları arasında anlamlı bir farklılık bulunmuştur. Bu farklılık, İMÖ öğrencilerinin özel gereksinimli öğrencilerle sınıf içerisinde iletişim kurmakta zorlanabilecekleri ancak matematik öğretiminde uygulayabileceği stratejileri daha net biçimde uyarlayabileceklerini düşünmeleri, özel gereksinimli grup kapsamında üstün yetenekli öğrencilerden bahsetmeleri; OÖÖ grubunun ise sınıf içerisinde davranış düzenlemede kendilerini yeterli görmemeleri ile açıklanabilir.
Öğretmen adaylarının önerileri arasında, lisans programlarında bulunan öğretmenlik uygulaması dersi kapsamında özel gereksinimli öğrencilerin bulunduğu çeşitli eğitim ortamlarında deneyim kazanmak istedikleri dikkati çekmektedir.
Anahtar Kelimeler: Öğretmen adayı, öz yeterlik, tutum, kaynaştırma eğitimi, özel gereksinimli öğrenci