Bildiri Konusu:Otizmli Spektrum Bozukluğu olan Bireylerin Eğitimi


Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Bireylerle Ortak Dikkat Becerilerine İlişkin Tek Denekli Araştırmaların İncelenmesi
Ortak dikkat, çevreye ilişkin farkındalığın bir başkasıyla paylaşılabilmesi amacıyla kişinin dikkatini bir olay, nesne veya duruma yönlendirmesidir. Ortak dikkat becerileri, ortak dikkat başlatma ve ortak dikkate tepki verme olarak kendi içerisinde ikiye ayrılmaktadır. Jest-mimik, bakışlar veya sözel ifadeler ile karşıdaki kişinin dikkatini çekmek ortak dikkat başlatma becerileri olarak adlandırılırken ortak dikkate tepki verme becerileri ise karşıdaki kişiden gelen paylaşımın farkına varmak ve buna katılmak ile kurulmaktadır. Ortak dikkat becerileri, sosyal iletişim, dil, taklit ve oyun gibi pek çok beceriye önkoşul sağlaması nedeniyle önemlidir. Otizm spektrum bozukluğu (OSB) olan bireylerin ortak dikkat becerilerinde tipik gelişim gösteren akranlarına göre sınırlıklar yaşadığı yapılan araştırmalarda görülmektedir. Bu nedenle bu araştırmanın amacı OSB olan bireylere ortak dikkat becerilerinin öğretiminde kullanılan güncel yöntem ve uygulamalar hakkında bilgi vermek için 2013 yılı sonrası yayımlanan tek denekli araştırmaların incelenmesidir. Bu doğrultuda “autism”, “autism spectrum disorder”, “asd”, “autis*” ve “joint attention” anahtar sözcükleri kullanılarak Anadolu Üniversitesi Kütüphanesinden yararlanılarak Academic Search Ultimate, ERIC, Scopus, Wiley, Web of Science, APA PsycInfo veritabanları üzerinde tarama gerçekleştirilmiştir. Ulaşılan çalışmaların bu araştırmaya dahil edilmesinde dikkate alınan ölçütler şu şekildedir; a) çalışmanın 2013 yılından sonra yayımlanmış olması, b) tek denekli araştırma modeli desenlerinden biri ile desenlenmiş olması, c) hakemli bilimsel dergilerde tam metin yayımlanmış olması, d) İngilizce veya Türkçe yayımlanmış olması, e) katılımcıların OSB olan bireyler olması, f) araştırmaların bağımlı değişkeninin ortak dikkat becerileri olması. Bu çalışma kapsamında dahil etme ölçütlerini karşılayan 15 araştırma, a) katılımcı özellikleri, b) uygulamacı, c) ortam, d) yöntem, e) bağımlı değişken, f) bağımsız değişken, g) izleme-genelleme, h) gözlemciler arası güvenirlik-uygulama güvenirliği-sosyal geçerlik ve i) bulgular başlıkları altında incelenmiştir. Ulaşılan 15 araştırmada yaşları 1-19 yaş arasında değişen toplam 59 katılımcı yer almaktadır. Araştırmaların yarısından fazlası tek denekli araştırma modellerinden çoklu yoklama modeli kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Araştırmalarda ele alınan bağımlı değişkenler incelendiğinde beş araştırmada ortak dikkat başlatma, altı araştırmada ortak dikkate tepki verme dört araştırmada ise hem ortak dikkat başlatma hem de ortak dikkate tepki verme becerilerinin ele alındığı belirlenmiştir. Gerçekleştirilen araştırmalarda ortak dikkat becerileri üzerinde replikli öğretim, ipucu ve pekiştirmeye dayalı öğretim yöntemleri, sosyal iletişim müdahalesi, video modelle öğretim, bekleme süreli öğretim, ebeveyn/bakıcı aracılı öğretim, akran aracılı öğretim, işlevsel oyun müdahalesi ve artırılmış gerçeklik teknolojisinin etkililiklerinin sınandığı görülmektedir. Araştırma bulguları ve ileri araştırmalara yönelik öneriler oturum sırasında ayrıntılı olarak paylaşılacaktır.

Anahtar Kelimeler: otizm spektrum bozukluğu, ortak dikkat, sistematik derleme