Bildiri Konusu:Özel Eğitimde Tanılama ve Değerlendirme


Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Bireylerde Ortak Dikkat Becerilerinin Göz İzleme Teknolojisi Kullanılarak Değerlendirildiği Çalışmaların İncelenmesi
Spektrumun etkisi bireyler arasında farklılık gösterse de birçok OSB’li çocuk ortak dikkat becerilerinin gelişmesi konusunda ciddi güçlükler yaşamaktadır. Ortak dikkat, çocuğun kendi dikkatinin sağladığı bilgilerle, diğer insanların dikkatinin çevresine aktardığı bilgileri eşzamanlı dikkate alma yeteneğidir. Çocukların bu şekilde dikkatlerini sosyal bir biçimde koordine etmeleri aynı zamanda yaşam boyu devam eden sosyal öğrenme süreçleri için bir temel oluşturmaktadır. Bir çocuk dikkatini çevresiyle ne kadar çok paylaşırsa, karşısına çıkan sosyal öğrenme fırsatları da o kadar artmaktadır. Ortak dikkatteki bozulmaların dil ediniminden önce belirgin bir şekilde görülüyor olması ve daha sonraki birçok sosyal ve iletişim becerilerini öngördüğüne yönelik kanıtlar, OSB araştırmalarında ortak dikkatin kilit bir rolü olduğu düşüncesini desteklemektedir. OSB'li çocuklarda sosyal ve iletişim becerilerinin gelişmesinde ortak dikkatin bu kritik rolü olduğu düşünüldüğünde, dikkati paylaşmaya yönelik davranışlar, otizmli çocuklarda erken müdahale programları için önemli bir hedefi temsil etmektedir. Erken müdahale, OSB'li bireyler için uzun vadede sosyal iletişim becerilerine yönelik davranışları desteklemek, bebeklerin ve çocukların gözlerini nasıl kullandıklarını anlamak, gelişimlerinde ne gibi fırsatlar sağladığını öğrenmek açısından önemlidir. Bu konuda gözün sağladığı bilgileri incelemenin, alanyazındaki en etkili yollarından biri ise göz izleme teknolojisidir. Göz izleme, çeşitli görsel uyaranların sunduğu bilgileri işlemeyi ve hedefe yönelik bakış davranışlarını temsil etmektedir. Göz izleme, OSB'li çocuklarda görsel dikkat ve bakış eylemini incelemek ve OSB'li çocukları çok küçük yaşlarda normal gelişim gösteren akranlarından ayırt edebilmek için kullanılan güvenilir bir tekniktir. Göz izleme teknolojilerinin kullanımı, motor veya dil becerilerinin işe koşulmasını gerektirmediğinden, OSB'li bebekler ve yeni yürümeye başlayan çocuklarla çalışıldığında önemli bulgular sağlayabileceği düşünülmektedir. Alanyazın incelendiğinde göz izleme teknolojisi kullanılarak ortak dikkat becerilerinin gözlendiği araştırmaların derlendiği bir çalışmaya rastlanılmamıştır. Bu önem çerçevesinde; bu çalışmada, OSB teşhisinin temel ölçütlerinden biri olan ortak dikkat becerilerinin göz izleme teknolojileriyle değerlendirildiği araştırmaların incelenmesi amaçlanmıştır. Göz izleme teknolojileri son yıllarda yoğun olarak kullanılan bir değerlendirme yöntemi olduğu için bu çalışmada 2012-2023 yılları arasında erken çocukluk döneminde olan OSB’den etkilenen çocuklarda ortak dikkat becerilerinin göz izleme teknolojisiyle değerlendirildiği çalışmalar incelenmiştir. Araştırmaya ortak dikkat, göz izleme, değerlendirme ve otizm spektrum bozukluğu anahtar kelimeleri Web of Science, ERIC ve Google Scholar veri tabanları aracılığıyla taratıldıktan sonra ulaşılan araştırmalar dahil edilmiştir. Ulaşılan çalışmaların incelenmesi sonucunda: birçok çalışma OSB’den etkilenen çocuklarda azalan bakış takibi, hedef nesneye kısa süreli ve gecikmiş ilk odaklanma, sosyal uyaranlara karşı azalan ilgi ve hedef nesneden yüze geçişlerde sınırlılık bildirse de bazı çalışmalarda OSB’den etkilenen çocukların ortak dikkat becerilerinin erken yaşta gelişimi yönünde olumlu sonuçlara ulaşıldığı da görülmektedir. Bu çalışmaların, OSB tanısıyla ilgili daha fazla bilgi edinmemize olanak sağlayacak ileri araştırmalar için güçlü nedenler oluşturduğu düşünülmektedir. Göz izleme çalışmalarının yapılandırılmış bir ortamda gerçekleştirilmesi ve bu ortamların doğal ortamlardan farklı olması ekolojik bir sınırlılık olarak düşünülse de doğal ortamlarda gerçekleştirilen ölçüm sonuçlarıyla göz izleme sonuçlarının büyük oranda örtüşmesi bu araçların güvenilir ölçüm araçları olduğunu göstermektedir. Ortak dikkat üzerine gerçekleştirilen göz izleme çalışma sonuçlarının, hem OSB tanısının daha iyi anlaşılması hem de erken müdahalelere katkı sağlaması bakımından etkili bir bilgi kaynağı olabileceği düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler: ortak dikkat, göz izleme, değerlendirme, otizm spektrum bozukluğu