Bildiri Konusu:Özel Eğitimde Öğretmen Eğitimi


Özel Eğitim Öğretmenleri İçin İşlevsel İletişim Öğretimi Odaklı Mesleki Gelişim Programı Tasarlanması
Otizm spektrum bozukluğu (OSB) olan çocuklar, sosyal etkileşim ve iletişim alanında yaşadıkları sorunlar nedeniyle problem davranış sergileme eğilimindedirler. Okul ortamları, OSB olan çocuklar için daha stresli ve daha fazla belirsizlik içeren ortamlar olduğundan, bu ortamlar çocukların daha fazla problem davranış sergilemelerine neden olabilmektedir. Bu nedenle problem davranışlar, OSB olan çocuklarla çalışan pek çok öğretmenin meslek yaşamı boyunca baş etmek zorunda kaldığı en önemli alanlardan birisidir. Problem davranışlar; öğretmenlerin, davranışları sergileyen öğrencilerin, özellikle de öğretimin kalitesi ve etkililiği açısından akranların üzerinde olumsuz etkiler oluşturmaktadır. Problem davranışlarla başa çıkmak için harcanan zaman ve çaba, öğretmenlerin motivasyonlarını düşürürken aynı zamanda öğretim için ayrılan süreyi de kısaltmaktadır. Araştırmalar, problem davranışlarla başa çıkmak ve etkili sınıf yönetimi sağlamak üzere pek çok kanıta dayalı uygulama olduğunu; ancak, öğretmenlerin bu tür uygulamalar hakkında yeterince bilgi sahibi olmamaları ya da bunları uygulama noktasında kendilerine güven duymamaları nedeniyle günlük sınıf uygulamalarına entegre edemediklerini göstermektedir.
Ulusal ve uluslararası alanyazında, hizmet öncesi ve hizmet içi eğitimlerin özel eğitim öğretmenlerinin problem davranışlarla başa çıkma ve sınıf yönetimi alanlarındaki bilgi ve becerilerini geliştirmede yetersiz olduğu belirtilmektedir. Araştırmalar, öğretmenlerin problem davranışlarla başa çıkmaya ilişkin eğitim almalarının, onların psikolojik olarak güçlenmelerine, çocukların sosyal-duygusal gelişimine, daha iyi öğrenebilecekleri olumlu bir sınıf ortamı oluşturulmasına ve öğretimin kalitesinin artmasına katkı sağlayacağını göstermektedir. Bu doğrultuda çalışmanın amacı, OSB olan çocukların problem davranışlarıyla başa çıkmada özel eğitim öğretmenlerinin gereksinimlerine dayalı olarak mesleki gelişim programı tasarlamaktır.
Çalışmada, ADDIE (Analysis-Design-Development-Implementation-Evaluation) program geliştirme modeli temelinde mesleki gelişim programı tasarlanmıştır. Araştırmanın gereksinim analizi basamağında nitel araştırma desenlerinden durum çalışması kullanılmıştır. Bu aşamada, OSB olan çocuklarla çalışan 17 özel eğitim öğretmeninden gözlem ve görüşmeler yoluyla veriler toplanmış ve tematik analiz yoluyla analiz edilmiştir. Analiz sürecinde elde edilen veriler doğrultusunda aşamalılık ilkesine göre program kazanımları hazırlanarak program içeriği tasarlanmıştır. Program içeriği, OSB olan çocuklar için kanıta dayalı uygulamalardan olan işlevsel iletişim öğretimi temelinde hazırlanmıştır.
Yapılan analizler sonucunda geliştirilen mesleki gelişim programı; problem davranışlar, problem davranışların işlevlerinin belirlenmesi, işlevsel iletişim davranışı seçme, işlevsel iletişim davranışının öğretimi ve etkinlik modülü olmak üzere beş modülden oluşmuştur. Problem davranışlar modülünde; problem davranışların tanımı, özellikleri ve işlevlerine ilişkin bilgiler yer almıştır. Problem davranışların işlevlerini belirleme modülünde; işlevsel değerlendirme ve işlevsel analiz süreçleri tanıtılmıştır. İşlevsel iletişim davranışı seçme modülünde, işlevsel iletişim davranışına karar verme sürecinde nelere dikkat edilmesi gerektiği üzerinde durulmuştur. İşlevsel iletişim davranışını öğretme modülünde, bekleme süreli öğretimi uygulama süreci anlatılmıştır. Son modül olan etkinlik modülünde ise program içeriğinde yer alan süreçlere ilişkin örnek etkinliklere yer verilmiştir.
Programın tasarlanmasının ardından bir öğretmen-çocuk çiftiyle pilot çalışma gerçekleştirilmiştir. Pilot çalışmadan elde edilen veriler doğrultusunda programa son şekli verilerek dört öğretmen-çocuk çiftiyle programın etkililiği değerlendirilmiştir. Bu aşamada tek-denekli deneysel araştırma desenlerinden katılımcılar arası çoklu başlama deseni kullanılmıştır. Bulgular, tasarlanan mesleki gelişim programının öğretmenlerin problem davranışlarla başa çıkma süreçlerine ilişkin bilgi düzeylerini artırmada, işlevsel iletişim öğretimini uygulama becerilerini edinmelerinde ve korumalarında oldukça etkili olduğunu göstermektedir.

*Çalışma, birinci yazarın doktora tezi kapsamında gerçekleştirilmiş ve Anadolu Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Komisyonunca kabul edilen 1906E156 no.lu proje kapsamında desteklenmiştir.
Anahtar Kelimeler: ADDIE modeli, Problem davranışlar, İşlevsel iletişim öğretimi, Özel eğitim öğretmenleri, Otizm spektrum bozukluğu