Bildiri Konusu:Bilimsel Dayanaklı Uygulamalar/Etkili Uygulamalar


Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Kişilerle Çalışan Uzmanların Doğal Öğretim Uygulamalarıyla İlgili Farkındalıklarının ve Uygulamaları Kullanma Düzeylerinin Belirlenmesi: Türkiye ve Azerbaycan Karşılaştırması
Otizmli spektrum bozukluğu olan çocukların tipik gelişim gösteren akranları ile aynı ortamlarda, gerekli sınıf içi ve sınıf dışı destekler sağlanarak eğitim almaları, başka bir ifadeyle, kaynaştırma ortamlarında eğitim öğretimlerine devam etmeleri, gelişimleri açısından oldukça önemlidir (Odom, 2000). Ancak, otizm spektrum bozukluğu olan çocukların kaynaştırma ortamlarına erişimi tek başına yeterli değildir. Bu çocukların gelişim ve öğrenmeleri, öğretmenlerin sınıf etkinlikleri ve rutinleri sırasında kullanacakları etkili doğal öğretim uygulamalarıyla da doğrudan ilişkilidir (Rakap, 2017). Doğal öğretim uygulamaları, otizm spektrum bozukluğu olan çocuklara, başta dil ve iletişim ile sosyal etkileşim ve oyun becerileri olmak üzere pek çok becerinin öğretiminde etkili şekilde kullanılmaktadır. Dolayısıyla, otizm spektrum bozukluğu olan çocuklarla çalışan öğretmenlerin ve diğer uzmanların doğal öğretim uygulamaları hakkında bilgi sahibi olmaları, ayrıca öğretimde uyarlama yapma, etkili doğal öğretim uygulamalarını belirleme ve bu uygulamaları kullanma becerilerine sahip olmaları önemlidir. Doğal öğretim uygulamalarının otizm spektrum bozukluğu olan çocukların gelişim ve öğrenmelerinin desteklenmesinde doğru ve güvenilir bir şekilde sıklıkla kullanılması ise, ancak uygulama desteği içeren kaliteli mesleki gelişim programları sayesinde gerçekleşir (Boyd, Kucharczyk ve Wong, 2016). Araştırmalar, doğal öğretim uygulamalarının yıllardır kullanıldığı Amerika Birleşik Devletleri gibi ülkelerde dahi öğretmenlerin ya da özel gereksinimli çocuklarla çalışan uzmanların bu uygulamaları doğru ve etkili bir şekilde kullanamadıklarını göstermektedir (Rakap, 2017; Snyder vd., 2015). Bu nedenle hem hizmet öncesi hem de hizmet içi dönemde düzenlenecek olan mesleki gelişim etkinliklerini planlayabilmek amacıyla öncelikle, otizm spektrum bozukluğu olan çocuklarla çalışan öğretmenlerin ve diğer uzmanların doğal öğretim uygulamaları konusunda fikir sahibi olup olmadıklarının ve bu uygulamaları sınıflarında kullanıp kullanmadıklarının belirlenmesine gereksinim duyulmaktadır (Horn vd., 2000). Bu gereksinimden yola çıkarak araştırmada, Türkiye ve Azerbaycan’da otizm spektrum bozukluğu olan bireylerle çalışan uzmanların doğal öğretim uygulamalarıyla ilgili farkındalıklarını ve doğal öğretim uygulamalarını kullanma düzeylerini belirlemek amaçlanmıştır.

Bu araştırmada, nicel araştırma yöntemlerinden betimsel desen kullanılmıştır (Mills & Airasian, 2019). Araştırma’nın evrenini, Türkiye ve Azerbaycan’da Eğitim Bakanlığı’na bağlı okullarda ya da rehabilitasyon merkezlerinde görev yapan ve öğretmen, psikolog ya da dil ve konuşma terapisti gibi otizm spektrum bozukluğu olan çocuklarla çalışan uzmanlar oluşturmaktadır. Araştırmada, seçkisiz olmayan örnekleme biçimlerinden uygun örnekleme kullanılmıştır. Araştırmaya Türkiye’den 154, Azerbaycan’dan 50 olmak üzere toplam 204 uzman katılmıştır. Araştırmada veriler, çevrimiçi anket yoluyla toplanmıştır. Elde edilen veriler frekans ve yüzde şeklinde betimsel olarak analiz edilmiş, tablolar üzerinde özetlenmiş ve karşılaştırma yapılarak yorumlanmıştır.

Bulgular hem Türkiye’de hem de Azerbaycan’da otizm spektrum bozukluğu olan kişilerle çalışan uzmanların büyük bir çoğunluğunun doğal öğretim konusunda bilgi sahibi olduklarını, söz konusu bilgiyi üniversite eğitimleri sırasında edindiklerini, doğal öğretimi en fazla dil, sosyal etkileşim ve iletişim ile sosyal becerilerin öğretiminde kullandıklarını ve doğal öğretimi kullanırken sıklıkla çevresel düzenlemelerden yararlandıklarını göstermektedir. Bulgular ayrıca her iki grup uzmanın da doğal öğretimi kullanmak için sistematik planlama yaptıklarını, uygulamaları sırasında en fazla fırsat öğretimi ve etkinlik temelli öğretimi kullandığını, doğal öğretim uygulamalarından her gün ya da en azından haftada bir kez yararlandıklarını; doğal öğretim uygulamalarını genellikle etkinlikler, rutinler ve geçişlere gömerek gerçekleştirdiklerini, ancak doğal öğretimi kullanırken desteğe gereksinim duyduklarını ortaya koymuştur.

* Bu çalışma, birinci yazarın yüksek lisans tezine zemin oluşturması amacıyla, yazarın tezine dayanarak üretilmiştir.


Anahtar Kelimeler: Otizm spektrum bozukluğu, Sosyal Etkileşim ve İletişim, Doğal öğretim, Özel eğitim ve destek özel eğitim personeli.