Bildiri Konusu:Özel Eğitimde Tanılama ve Değerlendirme


Tipik Gelişen ve Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Çocukların Yürütücü İşlevlerinin Karşılaştırılması
Yürütücü işlevler (Yİ), bir hedef belirlemek ve hedefi gerçekleştirmek için gerekli olan üst düzey bilişsel süreçleri kapsayan şemsiye bir terimdir ve dikkat, planlama, çalışma belleği, bilişsel esneklik ve engelleyici kontrol gibi alanları içermektedir (Cristofori vd., 2019). Yİ’nin zihin kuramı, sosyal biliş gibi pek çok alanla ilişkisi ve bu alanlar üzerindeki etkisi son yıllarda Yİ ile ilgili çok sayıda çalışmanın yapılmasına neden olmuştur. Bununla birlikte Yİ’nin otizm spektrum bozukluğundaki (OSB) rolü belirsizliğini korumaktadır. Bu kapsamda, bu araştırmanın amacı, tipik gelişen (TG) ve OSB olan çocukların yürütücü işlevlerinin (çalışma belleği ve engelleyici kontrol) karşılaştırılmasıdır. Bu amaç doğrultusunda takvim yaşı ve sözel olmayan zekâ düzeyi açısından eşleştirilen TG ve OSB olan çocukların yürütücü işlev performansları karşılaştırılmıştır. Bu çalışma, nedensel karşılaştırma araştırması deseninde yürütülmüştür. Katılımcılar, Ankara ilindeki özel eğitim ve rehabilitasyon merkezleri ve özel anaokullarından seçilmiştir. Tüm çocuklar, ebeveynlerinden gerekli izinler alınarak çalışmaya dahil edilmiştir. Araştırma kapsamında, sözel olmayan bilişsel yeterliğin değerlendirilmesinde Renkli Progresif Matrisler Testi, yürütücü işlevlerin değerlendirilmesinde ise çalışma belleği için Çalışma Belleği Ölçeği’nin (ÇBÖ) sözel bellek alt boyutu ile engelleyici kontrol için Ayı-Ejderha (Bear-Dragon) işlemi kullanılmıştır. OSB olan çocukların tanıları, Çocukluk Otizmi Derecelendirme Ölçeği (ÇODÖ) ile doğrulanmış; ÇODÖ skoru kesme puanı olan 29.5’in üzerinde olan çocuklar çalışmada yer almıştır.
Çalışmaya, yaşları 47-75 ay aralığında (Ort.=63.90, SS=2.07) ve sözel olmayan zekâ puanları 14 ila 29 aralığında olan (Ort.=20.21, SS=1.12) 19 TG çocuk (K=6, E=13) ile yaşları 47-75 ay aralığında (Ort.=64.42, SS=2.03) ve sözel olmayan zekâ puanları 13 ila 28 aralığında olan (Ort.=19.00, SS=1.07) 19 OSB tanılı çocuk (K=10, E=9) katılmıştır. Çocukların yaşları ve sözel olmayan zekâ puanları karşılaştırılmış, gruplar arasında anlamlı bir farklılık bulunmadığı görülmüştür (sırasıyla; p=.885, p=.339). OSB tanılı çocukların ÇODÖ skorları ise 29.5 ile 43.5 aralığında olup ortalaması 32.13’tür (SS=1.03).
Çalışma kapsamında TG ve OSB olan çocukların sözel kısa süreli bellek, sözel çalışma belleği, sözel bellek puanları ve Ayı-Ejderha işleminden elde ettikleri puanlar Mann Whitney-U testi kullanılarak karşılaştırılmıştır. Analiz sonucunda, takvim yaşları ve sözel olmayan zekâ puanları eşleştirilmiş TG ve OSB olan çocuklar arasında sözel kısa süreli bellek dışındaki tüm değişkenlerde anlamlı bir fark bulunmuştur (p<.05). Anlamlı farklılığın olduğu değişkenlerden sözel çalışma belleği (p=.022), sözel bellek (p=.023) ve engelleyici kontrol puanları (p=.000) TG çocuklar lehine farklılaşmıştır. Gruplar arasındaki farklar için etki büyüklüğü incelendiğinde ise etki düzeylerinin sözel kısa süreli bellek, sözel çalışma belleği ve sözel bellek için orta etkiye sahip olduğu (sırasıyla r=-.314, r=-.406, r=-.368), engelleyici kontrol için (r=-.631) büyük etkiye sahip olduğu belirlenmiştir.

Kaynak
Cristofori, I., Cohen-Zimerman, S., & Grafman, J. (2019). Executive functions. Handbook of clinical neurology, 163, 197–219. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-804281-6.00011-2
Anahtar Kelimeler: Otizm spektrum bozukluğu, tipik gelişen, yürütücü işlevler, çalışma belleği, engelleyici kontrol