Bildiri Konusu:Özel Eğitimde Teknoloji Destekli Eğitim


Özel Gereksinimi Olan Çocukların Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme Çerçevesindeki Haklarının Yapay Zeka ile Güvence Altına Alınmasının Desteklenmesine Yönelik Bir İnceleme
Birleşmiş Milletler (BM) Çocuk Haklarına Dair Sözleşme BM Genel Kurulunda 20 Kasım 1989 tarihinde kabul edilmiş ve 2 Eylül 1990 yılında yürürlüğe girmiştir. Aynı yıl Türkiye Cumhuriyeti tarafından imzalanan sözleşme, 9 Aralık 1994 tarih ve 4058 sayılı Kanun ile onaylanmıştır. Sözleşme çerçevesinde çocuk haklarının korunması amaçlanmış ve taraf ülkelerin yükümlülükleri belirlenmiştir. Toplamda 54 maddeden oluşan sözleşmenin temel ilkeleri ayrım gözetmeme, çocuğun yüksek yararı, yaşama ve gelişme hakkı ve katılım hakkı olarak özetlenebilir. Özel gereksinimi olan çocuklar yaşantılarında fiziksel, psikolojik, sosyolojik vb. birçok güçlük ve aynı zamanda da birçok hak ihlali ile karşılaşmaktadır. Bu güçlükler ve hak ihlalleri ile yüzleşmeleri durumunda bazıları almış olduğu eğitim ve çevre desteği ile sorunların üstesinden kısmen de olsa gelebilmekte, ancak birçoğu için hakkını korumak ve güçlükleri aşmak çok zor olabilmektedir. Bu farklılıklar özel eğitimden yararlanma oranı, ailenin eğitim düzeyi ve sosyoekonomik durum gibi etmenler başta olmak üzere özünde fırsat eşitliği ilkesi ile ilişkilendirilebilir. Fırsat eşitliği ilkesi açısından çözüm önerilerinden bir olabilecek ve son yıllarda eğitimden hukuka kadar birçok alanda yaygın bir şekilde kullanılan yapay zeka karşımıza çıkmaktadır. Yapay zeka sohbet botları yapılan araştırmalarda birçok meslek dalında yapılan sınavlarda lisans derecesi alabilecek düzeyde bilgi sahibi ve analize dayalı tahmin kapasitesine sahip olduğu görülmektedir. Bu çalışmanın amacı da özel gereksinimi olan çocukların ilgili sözleşmede belirtilen haklarından çalışma kapsamına alınmış olanlarını güvence altına alınmasına yönelik yapay zekanın bir danışman olarak kullanılmasını incelemektir. Çalışma kapsamında sözleşmede belirtilen ayrımcılığa maruz kalmama hakkı, her türlü şiddet ve istismardan korunma hakkı, sağlık ve bakım hakkı, eğitim hakkı, boş zaman geçirme ve oyun oynama hakkı, görüşleri açıklama ve dikkate alınma hakkı, bilgiye erişim hakkı, ekonomik sömürüden korunma hakkı ve engelli çocuklara özel koruma ve destek hakkı ele alınmış ve OpenAI tarafından geliştirilen ChatGPT’nin 3.5 versiyon yapay zeka sohbet botu kullanılmıştır. Yapay zeka botuna yukarıda belirtilen ilgili hakların nasıl korunacağı veya ihlal edilebileceğine yönelik senaryolar verilerek tavsiyede bulunması istenmiştir. Her hak ihlali için 3 senaryo olmak üzere toplamda 27 senaryo sunulmuş ve yapay zeka tarafından verilen cevaplar incelenmiştir. Cevapların değerlendirilmesinde öncelikle önerilerin çocuklar için risk barındırıp barındırmadığına ve çocuklar için uygulanabilir olup olmadığını değerlendirmek üzere özel gereksinimi olan çocuk ve bireylerle çalışan 4 uzman görüşü alınmıştır. Elde edilen veriler OpenAI tarafından geliştirilen yapay zeka sohbet botu ChatGPT 3.5 versiyonunun özel gereksinimi olan çocukların araştırma kapsamındaki haklarının korunmasına yönelik olumlu katkı sağlayabileceğini göstermektedir.


Anahtar Kelimeler: Özel gereksinimi olan çocuklar, Yapay Zeka, Çocuk hakları