Bildiri Konusu:Özel Yetenekli Bireylerin Eğitimi


Üstün Zekâlı/Yetenekli Bireylerde Yürütücü İşlevler Üzerine Çok Düzeyli Bayes Meta-Analizi
Yürütücü işlevler, bilişsel süreçlerin üst düzey kontrolünü sağlayan ve karmaşık zihinsel görevleri yöneten bilişsel beceri ve yeteneklerdir. Yürütücü işlevler, kişinin hedef belirlemesine, strateji geliştirmesine, dikkatini sürdürmesine, gereksiz bilgi veya uyaranları filtrelemesine ve farklı görevler arasında geçiş yapmasına yardımcı olur. Bu işlevler, günlük yaşamda etkili problem çözme, öğrenme ve davranış kontrolü sağlama açısından önemlidir. Üstün zekâlı ve yetenekli bireylerin yürütücü işlevlerine yönelik çok sayıda araştırma yürütülmüştür. Ancak bu araştırmaların sonuçlarında tutarsızlıklar olduğu görülmektedir. Bu meta-analiz çalışmasının temel amacı üstün zekâlı / yetenekli bireylerin yürütücü işlevlerinin tipik gelişen akranlarından farklılaşma düzeyini ortaya koymaktır. Bu amaç doğrultusunda anahtar kelimeler ve veri tabanları belirlenmiştir. Herhangi bir yıl sınırlaması olmadan yapılan taramalarda toplam 2918 çalışmaya ulaşılmıştır. Tekrar eden çalışmalar elendikten sonra 1800 çalışma incelemeye alınmıştır. Dahil etme kriterleri doğrultusunda önce başlık ve özet incelemesi yapılmış, bu aşamadan geçen çalışmaların tam metinleri detaylıca incelenmiştir. Süreç sonunda 33 çalışma analizlere dahil edilmek üzere seçilmiştir. Bu çalışmalardan toplam 179 etki büyüklüğü hesaplaması yapılmıştır. Etki büyüklüğü parametresi olarak Hedges g kullanılmıştır. Hesaplanan 179 etki büyüklüğünün 33 çalışma içerisinde kümelenmesi etki büyüklükleri arasında bağımlılık sorunu oluşturacağından meta-analizin çok düzeyli olarak yürütülmesine karar verilmiştir. Ayrıca frekansçı analizlere karşı sağladığı avantajlar nedeniyle analizler, Bayes Teoremi çerçevesinde yürütülmüştür. Bu nedenle, analiz sonuçları Bayes Faktör ve %95 Yüksek Yoğunluklu Güvenilebilir Aralık parametreleri ile değerlendirilmiştir. Moderatör analizleri kullanılarak iki kere farklılık durumunun, ölçümün performans temelli olup olmamasının, yürütücü işlev alanlarının (çalışma belleği, tepki ketleme, esneklik ve planlama), kullanılan tanı kriterinin ve cinsiyet, yaş, araştırma yılı gibi demografik değişkenlerin sonuçlar üzerindeki etkileri incelenmiştir. Analizler R programında “metafor”, “brms” ve “bayestestR” paketleri kullanılarak yapılmıştır. Analiz sonuçları üstün zekâlı / yetenekli bireylerin yürütücü işlevlerde tipik gelişen akranlarından manidar şekilde yüksek performans sergilediğini göstermiştir. Ancak yüksek düzeyde heterojenlik olduğu belirlendiği için moderatör analizler yapılmıştır. Moderatör analizleri sonucunda, iki kere farklılık moderatör değişkenin manidar şekilde heterojenliği açıkladığı ve iki kere farklı olan bireylerin tipik gelişen akranlarıyla aynı düzeyde bir performansa sahip olduğu belirlenmiştir. Ancak üstün zekâlı / yetenekli bireylerin akranlarından daha yüksek bir performans sergiledikleri belirlenmiştir. İkinci moderatör analiz sonucunda, üstün zekâlı / yetenekli bireylerin akranlarından çalışma belleği ve esneklik alanlarında daha yüksek performans sergilediği belirlenmiştir. Ancak tepki ketleme ve planlamada manidar bir fark olmadığı görülmüştür. Tanı kriterleri incelendiğinde, 120 IQ puanı altında bir tanı kriteri kullanan araştırmalarda gruplar arasında manidar fark olmadığı belirlenmiştir. Yürütücü işlevler performans temelli ölçümler ile değerlendirildiğinde gruplar arasında düşük düzeyde bir farklılık belirlenirken ebeveyn ya da öğretmen değerlendirmelerinde orta ve yüksek düzeylerde farklılıklar olduğu belirlenmiştir. Araştırma yılı ve cinsiyet değişkenlerinin sonuçlar üzerinde manidar bir etkiye sebep olmadığı belirlenmiştir. Elde edilen sonuçlar, tanılama süreçlerine yürütücü işlev değerlendirmelerinin eklenmesinin faydalı olacağını göstermektedir. Özellikle iki kere farklı öğrencilerin belirlenmesinde yürütücü işlev değerlendirmeleri anlamlı sonuçlar üretme potansiyeli taşımaktadır. Bunun yanında, yürütücü işlevlerin farklı değerlendirme biçimleri arasındaki yüksek heterojenlik, bu ölçümlerin aynı yapıyı ne kadar değerlendirdiği sorusunu gündeme getirmektedir.
Anahtar Kelimeler: Yürütücü İşlevler, Üstün Zekâ, Meta-Analiz